De elf Friese steden: wat je in elke stad moet zien

Elf steden, Friesland op zijn best. Wie de elf steden van Friesland afgaat, merkt al snel dat het geen rijtje grote steden is: naast hoofdstad Leeuwarden staan stadjes waar je in tien minuten doorheen loopt. Juist dat maakt een tocht langs de elf steden zo leuk. Je ziet havens aan het IJsselmeer en de Waddenzee, vestingwallen, molens en grachten, en overal hangt nog iets van de Elfstedentocht in de lucht. Hieronder lees je per stad wat je echt moet zien, plus tips om de route slim te plannen.

Waarom de elf steden van Friesland zo bijzonder zijn

De elf steden kregen in de middeleeuwen en daarna stadsrechten. Daardoor hebben ook piepkleine plaatsen als Sloten en Hindeloopen officieel de status van stad. Bekend werden ze vooral door de Elfstedentocht: de schaatstocht van bijna 200 kilometer over natuurijs, met start en finish in Leeuwarden en Dokkum als keerpunt. De laatste tocht werd in 1997 verreden.

Een tweede rode draad is 11Fountains. Toen Leeuwarden-Fryslân in 2018 Culturele Hoofdstad van Europa was, kreeg elke stad een fontein van een internationale kunstenaar. Die fonteinen staan er nog steeds, dus je kunt ze gebruiken als vaste stop in elke stad.

Leeuwarden, Sneek en IJlst

Leeuwarden

De Friese hoofdstad is de grootste van het rijtje en de logische start. Klim de Oldehove op, de scheve toren die nooit is afgebouwd en op 39 meter stopt. Daarna heb je keus uit het Fries Museum, waar onder meer aandacht is voor Mata Hari, die in Leeuwarden werd geboren, Keramiekmuseum Princessehof en de Blokhuispoort, een voormalige gevangenis die nu een cultureel centrum is. De 11Fountains-fontein van Jaume Plensa staat bij het station: een beeldengroep van zo’n zeven meter hoog die je meteen opvalt als je met de trein aankomt.

Sneek

Het symbool van Sneek is de Waterpoort, een stadspoort uit de late vijftiende eeuw met twee achtkantige torens. Loop daarna langs de grachten en naar het Fries Scheepvaart Museum. Sneek is ook een watersportstad: het Sneekermeer ligt vlakbij, en wie met een boot komt, vaart zo de stad in. In ons artikel over boot huren in Friesland lees je welke boot daarvoor het handigst is.

IJlst

Een paar kilometer van Sneek ligt IJlst, een stille stad aan de Geeuw. Hier staat houtzaagmolen De Rat, in 1711 gebouwd in de Zaanstreek en in 1828 naar IJlst verhuisd. De molen zaagt nog steeds boomstammen tot planken. In museum Houtstad IJlst zie je hoe de stad vroeger leefde van hout, scheepvaart en schaatsen.

Sloten, Stavoren en Hindeloopen

Sloten

Sloten is de kleinste van de elf steden en voelt als een openluchtmuseum. De vestingwallen zijn goed bewaard, net als twee waterpoorten. Op een bastion staat korenmolen De Kaai, die nog steeds meel maalt. In het hoogseizoen worden op vrijdagavond bij de molen de kanonnen afgevuurd, met uitleg vooraf. Check de actuele data bij de VVV.

Stavoren

Stavoren geldt als de oudste stad van Friesland. In de haven staat het beeldje van het Vrouwtje van Stavoren, uit de sage over de rijke weduwe die graan overboord liet gooien. Kijk ook naar de rij felgekleurde havenwoningen en het grote J.L. Hooglandgemaal. In de zomer vaart er een veerboot tussen Stavoren en Enkhuizen, handig als je een fietstocht wilt combineren met Noord-Holland.

Hindeloopen

Hindeloopen was ooit een rijke handelsstad met een eigen vloot. Je herkent het stadje aan de smalle straatjes, houten bruggetjes en het beschilderde Hindelooper meubelwerk. Voor schaatsliefhebbers is het Schaatsmuseum een aanrader, met een grote collectie schaatsen en een ruimte over de Elfstedentocht.

Workum, Bolsward en Harlingen

Workum

Workum heeft een gezellig plein met de oude Waag, waarin Museum Warkums Erfskip zit. Het bekendste museum is het Jopie Huisman Museum, gewijd aan de Friese schilder die zichzelf alles leerde en vooral alledaagse dingen schilderde. Ook als je niets met kunst hebt, maakt dit museum vaak indruk.

Bolsward

In Bolsward draait het om het stadhuis, een rijk versierd renaissancegebouw uit de zeventiende eeuw. Loop daarna naar de Martinikerk en de Broerekerk. Die laatste brandde in 1980 uit en is nu een ruïne met een glazen overkapping, die gebruikt wordt voor evenementen. Bolsward is ook de geboorteplaats van dichter Gysbert Japiks; zijn geboortehuis is een klein museum.

Harlingen

Harlingen is de enige van de elf steden aan de Waddenzee. De stad telt meer dan 500 monumenten, met pakhuizen en koopmanshuizen langs de havens. Bezoek het Hannemahuis voor de geschiedenis van de stad, of kijk hoe tegels nog met de hand worden gemaakt. Vanuit Harlingen vaart de boot naar Terschelling en Vlieland, dus je kunt de stad goed combineren met een dag op een eiland. Neem in elk geval even de tijd voor een wandeling over de dijk: bij helder weer kijk je ver over het wad.

Franeker en Dokkum

Franeker

Het hoogtepunt van Franeker is het Eise Eisinga Planetarium. Wolkammer Eise Eisinga bouwde het tussen 1774 en 1781 in zijn eigen woonkamer. Het is het oudste nog werkende planetarium ter wereld en staat sinds 2023 op de Werelderfgoedlijst van Unesco. Sinds die erkenning is het druk, dus reserveer vooraf als dat kan. Franeker is daarnaast een echte kaatsstad.

Dokkum

Dokkum is het keerpunt van de Elfstedentocht en ligt in het noordoosten. Volgens de overlevering werd missionaris Bonifatius hier in 754 vermoord; in het Bonifatiuspark staat een kapel en een beeld van hem. Wandel over de goed bewaarde bolwerken, waar twee molens staan: Zeldenrust en De Hoop.

De elf steden in één oogopslag

Elf steden Friesland: zo plan je je tocht

Alle elf in één dag is met de auto te doen, maar dan zie je vooral parkeerplaatsen. Prettiger is het om de steden over een paar dagen te verdelen. Een logische indeling:

• Dag 1: Leeuwarden en Dokkum.
• Dag 2: Franeker, Harlingen en Bolsward.
• Dag 3: Workum, Hindeloopen en Stavoren.
• Dag 4: Sloten, IJlst en Sneek.

Fietsen kan ook. De Elfstedenroute voor fietsers is ongeveer 235 kilometer lang en wordt vaak in vier of vijf dagen gereden, met overnachtingen onderweg. Zoek je een vaste uitvalsbasis, kijk dan bij onze tips voor een camping in Friesland: vanuit het midden van de provincie, rond Sneek, zit je overal binnen een uur.

Varen langs de elf steden is een klassieker voor watersporters. Let dan wel op de doorvaarthoogte van bruggen en de openingstijden van bruggen en sluizen, want die verschillen per seizoen. Meer ideeën voor onderweg vind je in onze lijst met tips voor wat te doen in Friesland.

Veelgestelde vragen